BÖLÜM 01
Tuğlanın ardında açılan dünya
Kapıdan geçmeden önce aklınızda yalnız kırmızı tuğlalar kalsın. Ravenna’da San Vitale’nin dış cephesi, içeride karşılaşacağınız altın ışığı yüksek sesle haber vermez. Bir yapının sizi şaşırtması için önce büyük görünmesi gerekmediğini burada fark edebilirsiniz. Eşiği aştığınızda göz, tek bir düz çizgide ilerlemek yerine sütunlar, kemerler ve birbirinin ardına açılan boşluklar arasında dolaşır. Sonra bakışınız, ışığı sanki kendi içinden çıkaran yüzeylere takılır.
Bu ilk karşılaşma, geçmişten kalmış bir salonu seyretmekten fazlasıdır. Birileri, buraya giren insanın nereye bakacağını düşünmüştür. Mimari sizi hareket ettirirken görüntüler dikkatinizi toplar. Kentin resmî mozaik rehberi, San Vitale’nin sekizgen düzenini ve merkezî mekânı çevreleyen dolaşım alanını vurgular. Girişteki sade görünümle içeride kurulan yoğun görsel dünya arasındaki fark, anlatının ilk gerilimini oluşturur. 3
Haritayı biraz büyütelim. Ravenna, İtalya’nın kuzeydoğusundadır; İstanbul’un bir mahallesi değildir. Yine de duvarlarına baktığınızda iki kentin dünyaları birbirine yaklaşır. UNESCO, Ravenna’nın beşinci yüzyıldaki Roma yönetim merkezi rolünü ve sonrasında Bizans İtalya’sındaki yerini birlikte ele alır. Burada tek bir devletin bir anda bıraktığı tek katman yoktur. Beşinci ve altıncı yüzyıllardan sekiz anıt, değişen yönetimler boyunca biçimlenen bir kültür çevresini görünür kılar. 2
Bu yüzden hikâyeye 'İstanbul’dan ne kadar uzaktayız?' diye başlayıp 'Bir merkezin etkisi nereye kadar ulaşabilir?' sorusuyla devam etmek daha verimlidir. Bazen bir başkentin etkisi, kendi binalarını aynı ölçülerle başka yere kopyalamasından anlaşılmaz. Bir sembolün nasıl yerleştirildiği, bir figürün nasıl öne çıkarıldığı ve kimin adının görünür bırakıldığı, mesafeyi başka bir yoldan kapatabilir. Şimdi yaklaşın: İmparatorun yüzü, tam bu sorunun içinde beliriyor.
BÖLÜM 02
Gelmeden orada olmak
Iustinianus’un yer aldığı mozaiğe ilk bakışta bir topluluğun karşısında durduğunuzu düşünürsünüz. Sonra renkler ve konumlar birbirinden ayrılır. Ortadaki figür, çevresindeki insanlarla aynı derecede görünür değildir. Giysisinin rengi, başının çevresindeki halka ve ellerindeki nesne, bakışın nereye toplanacağını belirler. Görüntüdeki insanlar yalnız yan yana getirilmiş portreler gibi durmaz; birlikte bir düzen kurarlar.
Ravenna’nın belediye destekli mozaik rehberine göre Iustinianus ve Theodora bu kente gelmemişti. Buna rağmen San Vitale’deki tasvirleri, Ravenna ile imparatorluk sarayı arasındaki bağı görünür kılar. Bu bilgi, mozaiğe yeniden bakmamızı sağlar: Karşımızda bir ziyaretin anlık görüntüsü yoktur. Hükümdarın bulunmadığı yerde de varlığını hissettiren, dikkatle kurulmuş bir temsil vardır. Bir yüz, mesafeden bağımsız biçimde bir yönetim ilişkisinin işareti olabilir. 1
Fotoğrafta Iustinianus’un çevresine de bakın. Din görevlileri, maiyet ve askerî figürler aynı sahnenin parçalarıdır. İmparatoru tek başına kadrajdan çekip almak, görüntünün kurduğu ilişkilerin bir kısmını siler. Duvardaki altın, tek bir insanı yüceltirken onun çevresinde hangi dünyanın örgütlendiğini de anlatır. Bu, seyirciden yalnız bir kişiyi tanımasını değil, o kişinin bir düzenin merkezinde bulunduğunu görmesini isteyen bir kompozisyon olarak okunabilir.
Mozaik sanatçılarının sesini ise duymuyoruz. Burada çalışırken ne konuştuklarını, hangi taşı kimin yerleştirdiğini bu fotoğraftan çıkaramayız. Ama emeklerinin sonucunu görürüz: Küçük parçalar, uzaktan bakıldığında güçlü bir bütün oluşturur. Bir adım geri çekilip imparatora bakın; sonra yeniden yaklaşarak yüzeydeki parçalara dönün. Görüntünün gücü ile onu üreten görünmez emek aynı duvarda buluşur. Bu yakınlaşma, hikâyeyi yalnız hükümdarın hikâyesi olmaktan çıkarır.
BÖLÜM 03
Theodora’nın bakışı ve bizim yerimiz
Theodora’nın yüzünü görünce anlatı kolayca mücevherlerin parlaklığına kayabilir. Oysa asıl gerilim, yüzün kendisindedir. Bakışın yönü, başın çevresindeki çerçeve ve giysinin düzeni, kişisel bir hatıradan farklı bir görünürlük kurar. Karşınızda gelişigüzel yakalanmış bir ifade yoktur. İmparatoriçe, belli bir konumun taşıyıcısı olarak sunulur. Onu yalnız başka bir hükümdarın hikâyesindeki güzel bir ayrıntıya indirgemek, bu sahnenin etkisini daraltır.
Kent rehberi Theodora’nın büyük ve sabit gözlerini, mücevherlerini ve altın çevresini bu temsilin parçaları olarak yorumlar. Yüzün bize ne hissettirdiğiyle tarihî kişinin ne hissetmiş olduğunu ayırmak gerekir. Mozaikteki bakışı etkileyici bulabiliriz; fakat bundan Theodora’nın o anda aklından geçen bir cümleyi üretip tarihî tanıklık diye aktaramayız. Görüntü, yorum için alan açar; kendi başına bir iç konuşma kaydı vermez. 1
Üstelik bugün gördüğümüz yapıya tek bir tarihin donmuş fotoğrafı gibi bakmamalıyız. UNESCO, Ravenna anıtlarının yüzyıllar içindeki değişikliklerini ve koruma çalışmalarını mirasın tarihinin parçası olarak değerlendirir. Bir fotoğrafta aynı kadraja giren her yüzeyin aynı anda yapılmış olduğunu varsaymak, bu uzun hayatı siler. Görselin çekildiği tarih, mozaiğin yapıldığı dönem ve bugünkü ziyaret deneyimi birbirine bağlıdır; ama aynı şey değildir. 2
San Vitale’den ayrılırken imparatorluk fikrini yalnız ordularla veya sınırlarla düşünmeyebilirsiniz. Bir duvar, uzaktaki bir merkezin yakınlığını hissettirebilir. Bir bakış, kendisini izleyen insanın mekândaki yerini değiştirebilir. Son kez arkanızı dönün: Artık yalnız Iustinianus ile Theodora’ya bakmıyorsunuz. Bir görüntünün, onu yapanlardan ve ilk görenlerden yüzyıllar sonra bile nasıl etkili kalabildiğini izliyorsunuz. İstanbul’a dönüş yolu da burada açılıyor: Sarayların kayıp odalarıyla bu altın yüzler, aynı imparatorluk dünyasının farklı izlerini taşır.
