BÖLÜM 01
Önce kemerin ötesine bak
Bir şehrin bütün hikâyesi en büyük kapısından geçmez. Volubilis fotoğrafında gözümüz önce taş kemere gider; biraz bekleyince arkasındaki yeşil düzlük de kendini gösterir. Fas’ın kuzeyindeki bu yerleşimi yalnız sütunlarla hatırlarsak, o sütunların çevresinde hayatı mümkün kılan toprağı dışarıda bırakırız. UNESCO’nun alan tanımı, kenti verimli tarımsal çevresiyle birlikte ele alır. Kemerden görünen açıklık böylece boş bir fon olmaktan çıkar: şehrin dışarıyla kurduğu ilişkinin başlangıcı olur.1
Volubilis’in hafızası Roma yönetiminden önceye uzanır. Mauretania döneminin yerleşimi, Roma şehrinin altında kaybolmuş bir dipnot değildir; farklı evrelerin aynı yerde birbirine eklenmesidir. MS 168–169’da inşa edilen surlar kentin bir dönemki sınırını anlatır. Fakat duvarın içindeki bir evin mutfağı, avlusu ya da işi, anıtsal sınırdan daha küçük ve daha hareketli bir hayatı düşündürür. Bir şehri okumak için ikisine de ihtiyacımız var.1
Öndeki Caracalla Kemeri de iki zaman taşır. Antik bir anıtı görürüz; bugünkü görünüşünde modern koruma müdahalesi de vardır. ICOMOS’un 1997 değerlendirmesi kemerin 1930–34 arasında restore edildiğini kaydeder. Bu bilgi görüntünün etkisini azaltmaz; bakışımıza ikinci bir soru ekler. Burada yalnız geçmişten kalan bir yapıya değil, geçmişi bugün nasıl görünür kıldığımıza da bakıyoruz.8
BÖLÜM 02
Bir evin tabanında dünya
Orpheus Evi’ndeki Orpheus mozaiği; merkezdeki mitolojik müzisyen çevresindeki hayvanlarla gösterilir. Çekim tarihi belirtilmemiştir; kaynakta ilk yükleme 30 Nisan 2014 olarak kayıtlıdır.
Hiroki Ogawa · Görsel kaydı ↗ · CC BY 3.0. Boyutlandırıldı ve WebP’ye dönüştürüldü; kırpılmadı veya tarihsel rekonstrüksiyon yapılmadı. Türev CC BY 3.0 lisansıyla sunulur.
Şimdi bakışı yere indirin. Orpheus Evi diye anılan konuttaki mozaiğin ortasında bir figür, çevresinde hayvanlar vardır. Geometrik sınırlar, sahneyi bir arada tutarken gözün çevrede dolaşmasına izin verir. Fotoğrafta önce bir hayvanı seçin, sonra onu çevreleyen çizgiyi izleyin. Küçük taş parçaları yalnız bir resim kurmaz; bakmanın yolunu da düzenler. Kenardan merkeze, merkezden çevreye tekrar tekrar döneriz.2
Zahra Qninba’nın incelemesi bu düzeni dairesel ve eş merkezli kompozisyonlar içinde tartışır; dört ayaklı hayvanlarla kuşların farklı geometrik kayıtlarını ayırır. Burada anlatılan kişi, müziğiyle hayvanları etkileyen mitolojik Orpheus’tur. Sahne gerçek bir ev sahibinin günlük hayatından çekilmiş görüntü değildir. Bir evin tabanında, o evin dışındaki anlatı dünyasına açılan bir pencere durur. Evin bugünkü arkeolojik adı da sahibinin adını bildiğimiz anlamına gelmez.2
Bu yüzeyin karşısında ilginç olan yalnız kaç hayvan sayabildiğimiz değil, bir hikâyenin mekâna nasıl yerleştiğidir. Odaya farklı yönlerden giren bakışlar aynı merkeze ulaşabilir. Fotoğraf bize bütün evin kullanımını göstermez; yine de bir yerleşimi sadece resmî yapılardan okumaya alışmış gözümüzü değiştirir. Anıtsal taşın yanına ev içindeki seçimi, emeği ve beğeniyi koyarız. Şehir biraz daha yaşanmış bir yere dönüşür.
BÖLÜM 03
Taşın ve çekirdeğin işi
Restore edilmiş zeytin işliği: taş değirmen ve ahşap kirişli pres düzeneği üretim sürecini görünür kılar. Fotoğraf: 17 Kasım 2015.
Dan Lundberg · Görsel kaydı ↗ · CC BY-SA 2.0. Boyutlandırıldı ve WebP’ye dönüştürüldü; kırpılmadı veya tarihsel rekonstrüksiyon yapılmadı. Türev CC BY-SA 2.0 lisansıyla sunulur.
Üçüncü fotoğrafta gösterişli bir cephe yerine üretim düzeneğiyle karşılaşırız. Öndeki taş değirmenle sağdaki ahşap kirişli pres aynı işlem değildir: önce ezme, sonra sıkma düşünülmelidir. Görüntü restore edilmiş bir zeytin işliğidir; ahşabı ve çatıyı antik çağdan aynen kalmış parçalar gibi okumayız. ICOMOS’un değerlendirmesinde de zeytin işliğindeki yeniden kurma müdahalesi açıkça anılır. Düzenek süreci anlamaya yardım eder, kendi başına eksiksiz bir antik fotoğraf olmaz.8
Taşın seçimi de işin parçasıdır. UT Austin’in araştırma açıklaması, Volubilis’te tahıl öğütme, zeytin ezme ve hamur karıştırma araçlarında farklı kayaçların kullanıldığını anlatır. Malzemenin dokusu, yapılacak işle birlikte düşünülmüştür. Bu fotoğrafa bakarak taşın cinsini laboratuvar gibi teşhis edemeyiz; fakat doğru soruyu sorabiliriz: bir aleti yalnız biçimi mi, malzemesinin davranışı da mı işe yarar hâle getirir?4
Daha küçük bir iz bizi başka bir işliğe götürür. Old Dominion University’nin Jared Benton araştırmasını aktaran yazısında, fırınların yakınında bulunan yanmış zeytin çekirdekleri anlatılır. Araştırmacı bu izleri, yağ üretiminden kalan posanın yakıt olarak kullanılmasıyla ilişkilendirir. Böylece yağcı ile fırıncı arasında olası bir bağ belirir. Posanın satın mı alındığı, takas mı edildiği ise ayrı bir sorudur. Kazıda bulunan çekirdekle önerilen ekonomik ilişkiyi ayırınca, kanıtın hikâyeye nasıl dönüştüğünü görürüz.3
BÖLÜM 04
Roma’dan sonra da hayat
Yaklaşık MS 285’te Roma yönetiminin çekilmesi, kentin bütün kapılarının aynı gün kapandığı anlamına gelmez. Fentress, Fenwick ve Limane’nin araştırması IV. yüzyıldaki yeni mozaikleri, sonrasındaki daralmaları ve yeniden yerleşimleri birlikte ele alır. Bazı yerler terk edilirken yaşamın ölçeği ve odağı değişmiştir. Roma sonrası Volubilis’i ne kesintisiz aynı şehir ne de bir anda boşalmış bir dekor olarak düşünmek yeterlidir.5
Erken İslâm döneminin Walīla’sı, aynı arazide başka sorular açar. Makale VIII. yüzyıl sonu ve IX. yüzyıl başındaki konutları ve üretim izlerini tartışır; İdris I ile ilişkilendirilebilecek bir yapı ihtimalini de kesin teşhisten ayırır. Burada tarih, tek bir hükümdarın adından fazlasıdır. UCL projesi gündelik hayatı, konut düzenini ve üretimdeki değişimleri araştırmanın merkezine alır. Kimin ne yediği, hangi odada çalıştığı ve hangi malzemeyi kullandığı da şehir tarihidir.5, 6
INSAP’ın Volubilis II programında seramikler, sikkeler, bitki ve hayvan kalıntıları farklı soruları yan yana getirir. Bunlar birer süs değil; zaman, iş ve hayat arasında bağ kurmanın araçlarıdır. Bütün araştırma hedeflerini tamamlanmış sonuç saymadan bu yöntemi izleyebiliriz. Başta kemere bakan gözümüz artık başka ayrıntılar arar: evin tabanındaki hayvanı, değirmenin taşını, fırından kalan çekirdeği. Şehri ayakta tutan hayat bazen en küçük izde görünür.7