BÖLÜM 01
Bir manzaranın içine girince
Açılış fotoğrafındaki balığı bulun. Sonra kuşları, yaprakların kıvrımını, desenin sütunların çevresinde nasıl döndüğünü izleyin. Bir şehri keşfetmeye tepedeki bir anıttan değil, ayaklarımızın altındaki bir yüzeyden başlıyoruz. Renkli küçük taşlar bizi yakın bakmaya çağırıyor. Biraz sonra aynı şehirde başka taşların üzerine yazılmış insan hikâyelerine yaklaşacağız.
Butrint, bugünkü Arnavutluk’un güneyinde, Butrint Gölü ve Vivari Kanalı’nın çevrelediği bir yerleşimdir. UNESCO, onu anıtlarıyla çevresindeki doğanın birlikte okunabildiği bir kültürel peyzaj olarak tanımlar. Kentin Yunan kültürüyle ilişkili evrelerini Roma kolonisi, piskoposluk ve sonraki yönetim dönemleri izler. MÖ 44’teki Roma kolonisiyle yerleşim, kanalın ötesindeki Vrina Ovası’na doğru genişlemiştir.1
Bir kanalın iki yakasını düşünün. Bir kıyıda durduğunuzda öteki taraf yalnız manzara gibi görünebilir. Oysa şehrin bağlantıları gözünüzün sınırını aşar. Yolu, suyu, geçişi ve karşı kıyıyı birlikte merak ettiğimizde, kalıntılar kapalı bir dekor olmaktan çıkar; birbirine açılan yerler hâline gelir. Butrint’i okumak için bu hareketli bakışı yanımıza alalım.
Tiyatro fotoğrafına geçtiğinizde, taş sıraların arkasındaki yeşilliğe de bakın. 2005’te çekilmiş bu görüntüde ahşap bir platform var. Farklı zamanlar aynı karede duruyor. Bizim yapacağımız, hepsini tek bir antik ana dönüştürmek yerine, her birinin şehri nasıl görünür kıldığını sormak. Bu soru, birazdan bir duvarın önünde daha da önem kazanacak.
Elias Bizannes · Görsel kaydı ↗ · CC BY-SA 2.0. Kaynak JPEG dosyası değiştirilmeden kullanıldı. Ahşap platform, fotoğrafın çekildiği dönemdeki sunuma aittir.
BÖLÜM 02
Tiyatronun duvarındaki özgürlük kaydı
Bir tiyatro denince önce sahneyi düşünürüz. Bu kez gözünüzü oyunun oynandığı yere değil, taşın üzerindeki harflere çevirin. Bir çizgi başka bir çizginin yanında tekrar ediyor; bazıları aşınmış, bazıları ışıkta beliriyor. Kalabalığın dağıldığını hayal ettiğinizde bile burada kalan bir şey var: insanların adlarını ve yapılan bir işlemi kayda geçiren yazı.
Butrint Project’in tiyatro araştırması, yapıyı MÖ 3. yüzyıl ortalarına tarihler ve Asklepios kutsal alanıyla ilişkisini gösterir. Duvarlardaki yazıtların önemli bir bölümü, köle olarak tutulan insanların azat edilmesini kaydeder. Kayıtlarda görevliler, rahipler ve tanıklar da görünür. Kamusal bir mekân, böylece gösterinin yanı sıra toplumsal hayatın başka bir yüzünü açar.2
PHI veri tabanındaki I.Bouthrotos 60 kaydı bu tür belgelerden somut bir örnektir. Katalog, onu Asklepios’a adama içeren bir azat kaydı olarak sınıflandırır; tiyatronun yatay dolaşım yolunu çevreleyen duvardaki bir taş blokla ilişkilendirir ve MÖ 163 sonrasına tarihler. Bir kayıt numarası, “eski yazı” diye bakıp geçtiğimiz yüzeyi araştırılabilir bir belgeye dönüştürür.3
Yazının ikinci bir hayatı da var. Araştırma ekibinin anlatısına göre 2020’de Macerata’da, 1930’lardaki çalışmalar sırasında hazırlanmış altmıştan fazla kâğıt kalıp yeniden bulundu. Bunlar harflerin yüzey biçimini taşıyan kayıtlardır; taşın daha önceki korunma durumunu araştırmaya yardım edebilir. Fotoğrafa, kataloğa ve kâğıt kalıba bakmak üç ayrı iştir. Birbirlerini tamamladıklarında, tek başına sessiz görünen duvarın çevresinde yeni sorular birikir.4
Elias Bizannes · Görsel kaydı ↗ · CC BY-SA 2.0. Kaynak JPEG dosyası değiştirilmeden kullanıldı. Fotoğraftaki yazıt belirli bir katalog numarasıyla eşleştirilmedi; yüzeyi incelemek içindir.
YAZITI ARAŞTIRMANIN ÜÇ YOLU
Taş, kâğıt, katalog.
Fotoğraf
Harflerin çizgisini, aşınmayı ve ışığı inceleyin. Görseli tam boy açabilirsiniz.
2005 fotoğrafını aç ↗Kâğıt kalıp
Yüzey biçiminin başka bir zamanda alınmış kaydı. Ekibin yeniden bulma hikâyesini okuyun.
Araştırma anlatısı ↗Katalog kaydı
I.Bouthrotos 60’ta yer, tarihleme ve yayın göndermeleri ayrı gösterilir.
PH315428 kaydını aç ↗Üç kayıt türünü karşılaştırma yolu. Fotoğraftaki yazı ile PH315428’in aynı taş olduğu iddia edilmiyor; kâğıt kalıplar bu sayfaya kopyalanmadı.
BÖLÜM 03
Suyun iki ayrı işi
Lagüne bakarken suyun her ihtiyaca aynı şekilde cevap verdiğini düşünmek kolaydır. Oysa bir kentte geçiş sağlamak, su taşımak, depolamak ve dağıtmak farklı işlerdir. Şimdi şehri uzaktan seyretmek yerine bu işleri birbirine bağlayan yolu gözünüzün önüne getirin. Bir çeşmeye ulaşan suyun arkasında, fotoğrafa sığmayan uzun bir düzen olabilir.
Butrint Project, Augustus dönemine yerleştirdiği su kemerinin Vrina Ovası’nı ve Vivari Kanalı’nı aşarak kente ulaştığını anlatır. Suyun toplandığı depolar, hamamlar ve çeşmeler birlikte değerlendirilir. Yapıdaki onarım izleri, bu düzenin bir kez kurulup kendi hâline bırakılmadığını hatırlatır. Suyun şehre gelişi kadar, akışını sürdürmek için verilen emek de hikâyenin parçasıdır.5
Köprünün hikâyesi ise araştırmanın nasıl ilerlediğini gösterir. Üniversitenin açık kaydı, 2002 su altı gözlemlerini ve 2007’de daha uzun bir bölümün ortaya çıkarılmasını ayrı aşamalar olarak anlatır. Köprünün kanal üzerindeki bütün görünümü ve su kemeriyle ilişkisi için önerilen bazı düzenler hâlâ varsayımsal rekonstrüksiyonlardır. Kalıntıyla çizilmiş tamamlanmış görüntü arasındaki mesafeyi görmek, keşfin heyecanını azaltmaz; yeni kanıtın nerede işe yarayacağını gösterir.6
Kendi küçük kent haritanızı çizseniz ilk nereye bir ok koyardınız? Suyun kaynağından çeşmeye mi, kıyıdan karşı yakaya mı? İki farklı ok, aynı yer hakkında iki farklı soru kurar. Butrint’in kullanışlı dersi burada: Güzel bir manzarayı, birbirine bağlı işler ve hareketler olarak da okumayı öğrenebiliriz.
BÖLÜM 04
Mozaikte yeni bir şehir
Açılıştaki renkli zemine geri dönün. Halkalar merkeze yaklaşıyor; kuşlar, balıklar ve bitkiler aynı düzenin içinde yer buluyor. Gözünüzün izlediği bu hareket, ilk bakışta yalnız süsleme gibi gelebilir. Biraz durunca bedenin mekânda nasıl yönlendirildiğini de düşünmeye başlıyoruz: Nereden giriliyor, nereye yaklaşılıyor, merkez neden bu kadar belirgin?
Butrint Atlası, vaftizhanenin bugünkü düzenini 6. yüzyıldaki bir yapı programıyla ilişkilendirir. Önceki hamam evrelerinin ardından sütunlar, merkezdeki vaftiz teknesi ve mozaik zemin birlikte düzenlenmiştir. Fotoğrafta görülen yüzey, farklı kullanımların üst üste geldiği bir yerin parçasıdır. Notre Dame kazı ekibinin özeti de 5. ve 6. yüzyıllardaki büyük yapı faaliyetlerini, kentin daha sonraki stratejik ve ticari önemiyle birlikte ele alır.7, 9
Burada hikâyenin yönü değişiyor. Bir yapının eski işlevi sona erdiğinde, şehirdeki bütün hayat aynı anda bitmek zorunda değildir. Bir meydanın, bir evin ve bir ibadet yerinin zaman çizgileri farklı ilerleyebilir. Butrint’in katmanları, “şehir” kelimesinin içine sığdırdığımız çok sayıda hayatı yeniden ayırmamıza yardım ediyor.
Şimdi üç fotoğrafı yan yana zihninizde tutun: oturma sıraları, harflerin yüzeyi, renkli zemin. İlki toplu bir mekânı, ikincisi kayda geçmiş bir işlemi, üçüncüsü başka bir ritüelin düzenini düşündürüyor. Butrint’ten yanınıza alacağınız şey yalnız üç güzel görüntü olmasın. Bir sonraki kalıntıda da kullanabileceğiniz şu merakı koruyun: Burada insanlar hangi işleri yapıyor, hangi anlarını görünür bırakıyordu?