BÖLÜM 01
Bir siluetin içine girerken
Uzaktan bakınca evler birbirinin omzuna basarak yükseliyor gibi görünür. Köşe kuleleri, düz yüzeyler ve araya giren gölgeler, yamacı tek bir büyük yapıya dönüştürür. Fotoğrafın önündeki açık zeminden bakışınızı yukarı taşıyın. Bir duvarın bittiği yerde başka bir ev başlar. İlk sorumuz yüksekliğin ardındadır: Bu görüntünün içinde kaç ayrı hayat saklanıyor?
Aït Ben Haddou, Fas’ın güneyinde, Ouarzazate çevresindeki Ounila Vadisi’ndedir. Burası tek bir saray değil, surlarla çevrili evler ve ortak alanlardan oluşan bir ksardır.1 Bir bütünü gösteren siluet, birbirinden farklı büyüklükte yapıların yan yana gelmesiyle oluşur. İçeriye doğru bakmayı öğrenince görkemin ölçeği de değişir: tek bir hükümdarın yapısından bir yerleşimin düzenine geçeriz.
Taş kadar sert görünmeyen bu yüzeyler, geçmişi daha kısa yaşamış sayılmaz. UNESCO’nun alan tanımı, en eski mevcut yapıların 17. yüzyıldan önceye gitmiyor göründüğünü; yapı geleneğinin ise daha eski olduğunu belirtir.1 Bir tekniğin uzun geçmişi ile bugün gördüğümüz duvarın yaşı farklı sorulardır. Aynı rengi paylaşmaları, bütün evleri aynı tarihe yerleştirmemizi gerektirmez.
Yerleşim, Sahra ötesinden Marakeş’e uzanan ticaret güzergâhının duraklarından biriydi.1 Bu kısa bilgi, fotoğraftaki sıkışık evlerin çevresini zihnimizde genişletir. Duvarlar yalnızca içeriye kapanmış bir dünyayı çevrelemez; uzaktan gelen insanlarla, yollarla ve alışverişle ilişkili bir hayatı da düşünmeye davet eder. Şimdi manzarayı bırakıp yüzeye yaklaşalım.
BÖLÜM 02
Toprağın aldığı biçimler
Geometrik bezemeler ve küçük pencereler: Aït Ben Haddou’dan bir cephe ayrıntısı. Fotoğraf: 5 Haziran 2008.
hydro-xy · Görsel kaydı ↗ · CC BY-SA 2.0. Orantılı küçültme ve WebP dönüşümü; kırpma, nesne değiştirme veya yapay üretim yok. Hak durumu: CC BY-SA 2.0.
İkinci karede yüzey artık bir renk lekesi değildir. Işık, duvarın kenarlarında ve girintilerinde küçük farklar oluşturur. Gözünüzü yukarıdan aşağıya gezdirin; düz bölümle desenli bölümü ayırın. Bir süsleme, büyük siluetin içinde neredeyse kaybolurken yakından bakıldığında bütün dikkati üzerine çekebilir. Malzeme ile bezemenin birbirine nasıl yaklaştığını fark etmek için önce bu ayrıntıya zaman verin.
Gandreau ve Delboy’un 2012 toprak mimarisi envanteri, ksarda ağırlıklı olarak sıkıştırılmış toprak yapıları, üst bölümlerde kerpiç kullanımlarını ve taş temelleri tarif eder. Geometrik bezemelerde de kerpiç örgünün rolünü belirtir.2 Dolayısıyla toprak mimarisi, her yerde aynı büyüklükte tuğlaların üst üste dizilmesi demek değildir. Fotoğrafta görülen bir yüzeyi açıklarken yapı bütününün bu farklı parçalarını akılda tutabiliriz.
Bunun arkasında yalnız hammadde bulunmaz. Hangi karışımın, hangi parçada ve nasıl kullanılacağını bilen eller de vardır. ICOMOS’un 1999 tarihli geleneksel mimari tüzüğü, yapım sistemleriyle ustalık bilgisinin kaydedilmesini ve yeni kuşaklara aktarılmasını korumanın parçası sayar.3 Bir duvarı ayakta tutan bilgi, yalnız ilk yapıldığı anda işe yarayan bir bilgi değildir; sonraki bakımda da yeniden gerekir.
Getty’nin Toprak Mimari Girişimi, araştırmayı saha projeleri ve eğitimle birlikte ele alır.4 Bu geniş yaklaşım bize bakışımızı değiştirecek bir soru verir: Gördüğümüz şekli beğenmenin yanında onu sürdüren beceriyi de merak edebilir miyiz? Duvardaki bir çizgiyi tarif ettikten sonra, o çizginin onarılması için hangi bilginin korunması gerektiğini düşünün.
BÖLÜM 03
Yol bir evden fazlasını anlatır
Duvarlar arasından vadiye açılan yürüyüş yolu, Aït Ben Haddou. Fotoğraf: 1 Kasım 2015.
Elena Tatiana Chis · Görsel kaydı ↗ · CC BY-SA 4.0. Orantılı küçültme ve WebP dönüşümü; kırpma, nesne değiştirme veya yapay üretim yok. Hak durumu: CC BY-SA 4.0.
Açık bir yola bakmak, uzaktaki bütün görünümün içine girmek gibidir. Artık kulelerin toplamını saymak yerine, yolun kıvrımını izlersiniz. Bir yanda yükselen arazi, öte yanda alçak duvarın ötesine açılan vadi vardır. Bakışınız yakındaki yüzeyden uzağa geçer. Fotoğraf, yerleşim ile çevresini tek bir çizgi boyunca düşünmemize yardım eder; fakat bu yolun geçmişte kimlerce ve hangi amaçla kullanıldığını tek başına anlatmaz.
UNESCO’nun ortak alanlar arasında saydığı meydan, ibadet yeri ve harman alanları, yerleşimi evlerin toplamından daha geniş düşünmemizi sağlar.1 İçeride yaşamak, kapıyı kapatmak kadar ortak bir yere çıkmakla da ilgilidir. Bu geçidi belirli bir tarihî törenin güzergâhı diye adlandırmadan, ev ile yerleşim arasında nasıl bir bağ kurduğunu sorabiliriz.
Aït Ben Haddou için 2008’de yürütülen teknik yardımın anlatımı, korumayı yalnız duvar işi olarak sunmaz. Yönetim planının Arapça yaygınlaştırılması ve ilgili tarafların düzenli toplantıları da sürecin içindedir.5 Hangi yapıya ne yapılacağı, insanların konuştuğu ve birlikte karar verdiği bir soruya dönüşür. Bir geçidi kullanmakla onun geleceği hakkında söz sahibi olmak arasında düşünmeye değer bir ilişki vardır.
Yakındaki Taourirt için Getty ile CERKAS’ın 2011–2016 projesi de benzer biçimde yapı dokusunu, uygun yeniden kullanımı ve yerel kapasiteyi birlikte ele alır.6 Taourirt ayrı bir yerleşimdir; bu çalışmayı Aït Ben Haddou’da yapılmış saymıyoruz. Onu okumak, tek bir güzel cepheyi korumaktan bütün bir yerin hayatını gözetmeye nasıl geçilebileceğini gösterir.
BÖLÜM 04
Bir duvarı sürdürmek
Bir eski evin hiç değişmeden kalması mümkün müdür? Kapısının açılması, çatısının bakımı ve onu kullanan insanların ihtiyaçları, zamanın dışına çıkmaz. ICOMOS tüzüğü de bütün parçaları tek bir döneme benzetmeyi olağan hedef saymaz; devam eden kullanımı ve bakımı önemser.3 Böyle bakınca onarım, geçmişi örten bir işlem olmaktan çok onu anlayarak sürdürme sorusuna dönüşür.
Aït Ben Haddou’ya ilişkin 2024 Dünya Mirası Komitesi kararı, 8 Eylül 2023 depreminin ardından yapılan değerlendirmeleri ve hasarlı yapıların sağlamlaştırılmasını ele alır. Aynı metin, ticari kullanım ile konut işlevi arasındaki dengeye dikkat çeker.7 Bir yerin görülecek güzel bir mekân olmasıyla içinde yaşamaya elverişli kalması aynı şey değildir; ikisini birlikte düşünmek gerekir.
2026 tarihli karar ise müdahalelerin koordinasyonunu, risk yönetimini ve ziyaretçi akışını daha açık bir yönetim çerçevesine bağlamayı ister.8 Bu, her onarımın tamamlandığı veya bütün ziyaret koşullarının doğrulandığı anlamına gelmez. Kaydın gösterdiği asıl şey, korumanın tek seferlik bir sonuçtan çok izlenen ve yeniden düzenlenen bir süreç olduğudur.
Son kez uzaktaki siluete dönün. Evlerin arasındaki boşluklar artık boş görünmez: ortak hayatın geçtiği yerlerdir. Duvarın yüzeyi de yalnız bir renk değildir; malzeme seçiminin, yapım bilgisinin ve bakımın izidir. Aït Ben Haddou’nun hikâyesini yalnız kaç yaşında olduğu sorusuyla bitirmeyelim. Onu yarına taşıyacak hayatın nasıl devam edebileceğini de soralım.