BÖLÜM 01
Siluetin arasındaki hayat
Önce en yüksek kuleyi seçin. Sonra bakışınızı aşağı indirin: 2008 tarihli fotoğrafta yapılar arasında yeşil bir dünya uzanıyor. Yakındaki tuğlalar tek tek seçilirken uzaktaki yapılar ufukta küçülüyor. Bu kez saymayı bırakıp aralarındaki mesafeye bakın. Anıtların birbirine benzemediğini, manzaranın da yalnız anıtlardan oluşmadığını fark edeceksiniz. Bir kartpostalın arka planı saydığımız ova, hikâyenin başlıca kişilerinden biri olabilir.
Bagan, Myanmar’ın kurak iç bölgesinde, Ayeyarwady Nehri’nin kıvrımına yerleşir. XI.–XIII. yüzyıllardaki gücü nehir ulaşımıyla da bağlantılıydı. Budist gelenekte iyi eylemle manevi değer kazanma düşüncesi, yapı ve bağışların çoğalmasında etkiliydi; hükümdar bu düzenin başlıca bağışçısıydı. Böylece bir tapınağın yükselişi inançla birlikte servet ve iktidarın da ovada görünür olması anlamına geliyordu.1
UNESCO’nun alan tanımı ibadeti, gelenekleri, tarımı ve yaşayan toplulukları birlikte ele alır. Bu yaklaşım bakışımızı değiştirir: iki anıt arasındaki toprak, resimde boş kalan bir yüzey değildir. Ovanın sürdürdüğü hayat da korunacak mirasın parçasıdır.1 Kapaktaki ağaçların arasından bir tuğla yapıyı yeniden bulun. Bu sefer onu tek başına duran bir mücevher gibi değil, çevresiyle ilişki kuran bir yapı olarak okumayı deneyin.
BÖLÜM 02
Bir yapıyı yavaşça okumak
Ananda Tapınağı’nın dış cephesi ve kademeli üst yapısı. Fotoğraf: 20 Kasım 2008.
Vyacheslav Argenberg · Görsel kaydı ↗ · CC BY 4.0. Orantılı küçültme ve WebP dönüşümü; kırpma veya nesne değiştirme yok. Hak durumu: CC BY 4.0.
Ananda’nın fotoğrafında gözünüz önce yukarı kaçabilir. Altın renkli tepeye ulaşmadan önce onu taşıyan kademeleri izleyin: beyaz yüzeyler, gölgede kalan çıkmalar, birbirini takip eden küçük yükseltiler. Ayrıntılar her yönden aynı görünümü vermeyen bir kütle oluşturur. Cepheyi yalnız bir simge gibi tanımak yerine, bakışınızın hangi çizgilerle yukarı taşındığını sorun. Fotoğrafın sunduğu ilk keşif, bu görsel yürüyüştür.
Sirindhorn Antropoloji Merkezi’nin mimari kaydı, Ananda’yı dört yöne açılan kutsal mekânları ve giriş salonlarıyla açıklar. Haç biçimli düzenin ortasındaki dolu çekirdek, yukarıdaki kuleyi taşır. Bu bilgi, dış görünüşün arkasında yönlere ve merkeze göre kurulmuş bir mekân olduğunu düşündürür. Dış cephe fotoğrafı tek başına planın bütününü göstermese de yapının kademelerini okumaya bir başlangıç verir.2
Bir başka kayıt bizi büyük kütleden küçük bir anlatıya götürür. British Library’deki 1908–1909 tarihli fotoğraf kaydı, Ananda’nın duvarlarındaki sırlı kabartma levhaları tarif eder. Konuları Jataka, yani Buda’nın önceki yaşamlarına ilişkin anlatılardır. Duvardaki bezeme böylece yalnız süs olmaktan çıkar; hikâyeyi taşıyan bir yüzeye dönüşür. Burada 1908–1909 levhaların yapımını değil, arşiv fotoğrafını tarihler. Bizim dış cephe karesi bu levhaları yakından göstermez; ayrıntıyı kurumsal kayıt aracılığıyla öğreniyoruz.3
BÖLÜM 03
Bir taşın dört dili
Myazedi yazıtının müzedeki A sütunu; yaklaşık 1113 tarihli eser. James Miles’ın 18 Kasım 2016 fotoğrafından Commons’ta hazırlanmış kırpılmış görünüm.
James Miles · Görsel kaydı ↗ · CC BY 4.0. Kaynak, James Miles’ın özgün fotoğrafından Kanguole tarafından Commons üzerinde kırpılmış sürümdür. Bu tur yalnız orantılı küçültme ve WebP dönüşümü yapıldı; yeni kırpma veya nesne değişikliği yok. Hak durumu: CC BY 4.0.
Şimdi kulelerden uzaklaşıp tek bir taşa yaklaşın. Myazedi A sütununun müze fotoğrafında yazı, koyu yüzeyde ince çizgiler halinde ilerler. Göz hizamız değişmiştir: az önce ovaya yayılan bir manzaraya bakıyorduk, şimdi sınırları belirli bir yüzeyin önündeyiz. Yazıyı çözmeden de satırların düzenini, taşın köşesini ve bir sonraki yüze geçişi fark edebiliriz. Küçük bir nesne, büyük bir çevreye başka bir giriş açar.
UNESCO Bellek kaydı Myazedi yazıtını Pyu, Mon, Myanmar ve Pali dillerindeki dört yüzüyle tanımlar. Aynı anıtın farklı dillerle seslenmesi, burada tek bir dilin penceresine mahkûm olmadığımızı gösterir. Fotoğraf bütün yüzleri açmaz; dört dil bilgisini kurumun açıklamasından alırız.4
1113 tarihli yazıtın adaylık dosyası, Prens Rajakumar’ın babası Kral Kyansittha için yaptığı bağışı ve Gubyaukgyi Tapınağı’na yerleştirdiği altın Buda tasvirini anlatır. Bu tapınak Ananda değildir. Belgede tapınağa bağışlanan köleleştirilmiş köyler de bulunur: manevi kazanç anlatısının içinde eşitsiz iktidar ilişkileri vardır. Dosyanın ayırdığı iki benzer sütundan A müzededir; B ise Myazedi pagodası çevresindedir. Fotoğrafımız A’yı gösterir.5 Bir bağışın kimin adıyla kayda geçtiğini okumak kadar, o kaydın içinde kimlerin bağımsız sesini duyamadığımızı sormak da değerlidir.
BÖLÜM 04
Bir izi korumak
Bir çatlak, duvardaki renk için neden tehlike olsun? Tokyo Ulusal Kültürel Varlıklar Araştırma Enstitüsü’nün 24 Ağustos 2016 depremi sonrasındaki incelemesi bu bağı açıklar. Tuğla örgünün hareketi ve çatlaklar, duvar resmini taşıyan sıvayı da etkileyebilir. Eylül 2016’daki araştırmada hasarın malzeme ve tekniğe göre değiştiği, bazı eski onarımların sorun yarattığı görüldü. Bu, o incelemenin bulgusudur; buradaki fotoğraflardan yapılmış güncel bir hasar teşhisi değildir.7
Getty’nin Bagan projesi de bütün yapıları aynı reçeteyle ele almaz. Yapı türleri deprem davranışlarına göre incelenir; temsilî örneklerde araştırma ve denemelerle uygun, sınırlı müdahaleler geliştirilir. Bezeme ise yapının üstüne eklenmiş önemsiz bir kabuk sayılmaz. Bağışçıların izleri, dinî kullanım ve mimari anlamla birlikte değerlendirilir. Koruma, bir kulenin uzaktan güzel görünmesini sağlamak kadar, onun taşıdığı bilgiyi ve devam eden ilişkileri anlayabilmektir.6
Bagan’ın 2019 Dünya Mirası kaydı bu daha geniş bakışı resmileştirir. Kararda tarihî su düzeninin araştırılması ve alanın peyzaj olarak yönetilmesi de istenir.8 Bu yüzden son bakışımız yeniden ovaya dönebilir. Bir kule, bir evrenin kapısı kadar, belirli insanların emeğiyle yapılmış bir yapıdır. Bir yazıt hem bir bağışın hatırasıdır hem de o bağışın dünyasına açılan eksik bir penceredir. İkisini çevreleyen hayatı görmeye başladığımızda manzara kalabalıklaşmaz; derinleşir.