BÖLÜM 01
Kapının da birden fazla zamanı var
Bir kapının önünde durup içerideki dünyanın yaşını anlayabilir miyiz? Mogao’nun kırmızı katları yukarı doğru yükselirken ahşap saçaklar bakışı gökyüzüne taşır. Fotoğrafta bütün bir mağara kentini değil, 96 numaralı mağaranın dış yüzünü görüyoruz. Dunhuang Academy, mağaranın başlangıcını 695’e bağlar; bugün onu simgeleyen dokuz katlı düzenin 1928–35 arasındaki yeniden yapımla oluştuğunu anlatır. Aynı kapıda birbirinden uzak zamanlar buluşur.2
Bu yüzden görünüşün ihtişamıyla yetinmeyelim. Dışarıdaki cephenin fotoğrafı, içteki dev Buda heykelinin fotoğrafı değildir. Çatının çizgisini izlemekle mağaranın içindeki nesneyi görmek ayrı deneyimlerdir. Birini ötekinin yerine koymadan ilerlediğimizde, tarihî bir mekânın hem eski hayatını hem de sonradan geçirdiği değişimleri fark ederiz. Korunmuş olmak, her parçasının ilk günkü hâliyle durması demek değildir.2
Dunhuang vahasının yakınındaki Mogao, tek bir hükümdarın tek seferde bitirdiği bir yapı topluluğu da değildir. UNESCO’nun anlattığı bezemeli mağaralar IV. yüzyıldan XIV. yüzyıla uzanan bir sanat dünyası taşır. Ticaret yollarında dolaşan yalnız mallar değildir; anlatılar, inançlar ve resim yapma biçimleri de karşılaşır. Buraya yaklaşırken bir yapının yaşını sormanın yanına başka bir soru ekleyebiliriz: bu duvarlarda kaç kuşağın bakışı yan yana duruyor?1
BÖLÜM 02
Bir duvarda uzak bir dağ
61. Mağara’nın batı duvarındaki Wutai Dağı tasvirinden ayrıntı; 10. yüzyıl duvar resminin dijital reprodüksiyonu.
10. yüzyıldan Çinli sanatçı(lar); adları bilinmiyor · Görsel kaydı ↗ · Public domain. WebP dönüşümü ve orantılı küçültme; ek kırpma veya nesne değiştirme yok. Kaynak dosyanın kendi kapsamı korunmuştur. Hak durumu: Public domain.
İkinci görselde bir kapıdan bir manzaraya geçiyoruz. Yapı kümelerinin arasında yollar, yamaçlar ve küçük insan figürleri seçiliyor. Bu, Mogao’nun 61 numaralı mağarasındaki Wutai Dağı tasvirinden bir ayrıntıdır. Uzak bir kutsal coğrafya, bir mağaranın duvarına taşınmıştır. Önce bir yapının çatısını bulun; sonra yanındaki yolu takip edin. Gözünüz, resmin içinde kendi küçük yolculuğuna başlasın.3
Digital Dunhuang, X. yüzyıldaki bu mağarayı Cao Yuanzhong ile eşinin desteklediği aile tapınağı olarak açıklar. Batı duvarında Wutai’nin dorukları, tapınakları ve yolculuk sahneleri vardır; aynı düzen doğaüstü anlatıları da içerir. Dolayısıyla bu resim, bugünkü ölçülü yol haritası gibi kullanılmaz. Yol bilgisiyle kutsal dünyanın tasavvuru aynı yüzeyde buluşur. Resmin tamamını değil bir kesitini gördüğümüzü de aklımızda tutalım.3
Bu manzarayı mümkün kılan malzeme görünür rengin altında başlar. Getty’nin Mogao araştırması, kaya yüzeyi üzerine kil, kum ve bitki lifleri içeren sıva hazırlanmasını; bunun üzerindeki zemine çizim ve renk katmanlarının uygulanmasını anlatır. Duvar yalnız üstüne resim konan bir taşıyıcı değildir. İşlenmiş bir yüzeydir; kazma, sıvama, çizme ve boyama emeğinin birbirine eklendiği bir bütündür. Baktığımızda son rengi görürüz, onu taşıyan emeği ise araştırarak öğreniriz.4
BÖLÜM 03
Küçük odadan büyük bir dünya
Elmas Sutrası’nın resimli başlangıcı ve metinden bir bölüm. 868 tarihli ağaç baskı; British Library, Or.8210/P.2. Tam rulo gösterilmiyor.
British Library (dijital görüntü); tarihî baskının sanatçısı bilinmiyor · Görsel kaydı ↗ · CC0. WebP dönüşümü ve orantılı küçültme; ek kırpma veya nesne değiştirme yok. Kaynak dosyanın kendi kapsamı korunmuştur. Hak durumu: CC0.
Mogao’nun en geniş ufuklarından biri, büyük bir salondan değil küçük bir odadan açıldı. Wang Yuanlu 1900’de, 16 numaralı mağaranın koridorunda gizlenmiş bir kapıya ulaştı. Arkasında bugün 17 numara ve Kütüphane Mağarası adıyla anılan oda vardı. İçeride yazmalar, baskılar, resimler ve başka nesneler saklıydı. Burada yeniden bulunan bütün Mogao değildi; zaten bilinen bir mekânın içindeki kapalı odanın birikimiydi.5
Bir tomarın biçimi bile dünyaların karşılaşmasını anlatabilir. International Dunhuang Programme, bu birikimde Çince ve Tibetçenin yanında Soğdca, Hotanca ve Uygurca gibi dilleri; farklı kitap biçimlerini ve malzemeleri birlikte ele alır. Dinî metinlerin yanında mektuplar, sözleşmeler, tıp ve gökbilimle ilgili kayıtlar bulunur. İnsanların neye inandığı kadar ne öğrendiği, neye ihtiyaç duyduğu ve birbirine nasıl yazdığı da bu hafızanın parçasıdır.6
Üçüncü görsel, 868 tarihli Elmas Sutra baskısının ön resmini ve metin başlangıcını gösterir. Yatay rulo, ağaç kalıplardan basılan kâğıtların birleştirilmesiyle yapılmıştır. Sonundaki kayıt, Wang Jie’nin anne babası adına desteklediği üretimi 11 Mayıs 868’e tarihler. Bu son kayıt görselimizde bulunmaz; tarihi nesnenin kurumca açıklanan kaydından öğreniriz. Ön resimdeki topluluğa bakınca kitapla karşılaşmanın yalnız sessizce satır okumak olmadığını da düşünürüz: görsel, metnin dünyasına bir eşik kurar.7
BÖLÜM 04
Rengi ve soruyu yaşatmak
Kütüphane Mağarası’nın kapanması için tek bir kesin sebep biliyormuşuz gibi davranmak, bu hafızayı gereğinden fazla düzleştirir. IDP, Hongbian’a adanmış anma mekânını, zaman içinde eklenen nesneleri ve XI. yüzyıl başındaki kapanışı birlikte tartışır. Kullanımdan çıkan kutsal malzemenin saklanması, manastır kitaplığı ve anma uygulamaları farklı açıklamalardır. Düşmandan kaçırılmış tek bir hazine anlatısı, araştırmanın bütün sorularını karşılamaz.8
Duvarların geleceği de yalnız renkleri daha parlak göstermeye bağlı değildir. Getty ile Dunhuang Academy’nin 85 numaralı mağara üzerinde yürüttüğü çalışma, sıvanın kayadan ayrılmasına ve nem ile çözünebilir tuzların etkisine odaklanır. Bir resmi korumak bazen yüzeyin arkasında neler olduğunu anlamaktır. Rengi taşıyan sıva tutunamazsa, resim de yerinde kalamaz. Bu örnek başka bir mağaradaki çalışmadır; Wutai görselimize bakarak aynı hasarı teşhis etmiyoruz.4
Mogao’ya tekrar baktığımızda üç ölçek birbirine bağlanır: uzaktan görülen cephe, duvarda açılan manzara ve elde taşınabilen kâğıt. Her biri başka bir zamanı kaydeder. Bir belgenin basıldığı gün, saklandığı dönem ve yeniden gün ışığına çıktığı yıl aynı değildir. Kaynağını izleyerek bu ayrımları koruduğumuzda, geçmiş yalnız şaşırtıcı bir buluntu olmaktan çıkar. İnsanların üretme, destekleme, saklama ve hatırlama biçimlerini okuyabildiğimiz bir dünyaya dönüşür.