BÖLÜM 01
Yükselmeden önce çevresine bak
Bir yapıya yaklaşırken gözümüz çoğu zaman en yüksek noktayı bulur. Borobudur’un tepesindeki büyük stupa da bakışı yukarı çağırır. Oysa fotoğrafta durup aşağıdan başlayın: kat kat yatay çizgiler, merdivenin açtığı dikey yarık, cephe boyunca çoğalan küçük çıkıntılar. Henüz tek bir kabartmayı okumadan, yapının bakışı nasıl yönlendirdiğini görürsünüz. Bu hikâyenin ilk sorusu, zirveye ne kadar çabuk ulaşılacağı değil; oraya giderken nelerin fark edileceği.
Endonezya’nın Orta Cava bölgesindeki Kedu Vadisi’nde yükselen Borobudur, Şailendra hanedanı döneminin 8–9. yüzyıllarına tarihlenir. Bir tepenin çevresinde gelişen yapı, aşağıdaki kare teraslardan üstteki dairesel platformlara dönüşür. UNESCO’nun yorumunda bu dikey düzen Budist kozmolojisinin arzu, biçim ve biçimsizlik alanlarıyla ilişkilidir. Bunlar yapının dinsel anlamını açıklayan kavramlardır.1
Uzaktan aynı renge bürünen taşlar, yakına gelince ayrıntı kazanır. Bütün anıtı tek kareye sığdırmakla bir yüzeyi dikkatle izlemek farklı okumalardır. İlkinde büyüklük baskın çıkar; ikincisinde tekrarlar, boşluklar ve insan eliyle açılmış çizgiler. Fotoğraf bu iki ölçek arasında gidip gelmemize izin verir. Bir kez genel görünümü aklınızda tutunca, küçük bir sahnenin neden bu kadar büyük bir yapının parçası olduğunu sormak kolaylaşır.
BÖLÜM 02
Karadaki duvarda denize açılmak
Michael J. Lowe · Görsel kaydı ↗ · CC BY-SA 2.5. Boyut küçültme ve WebP sıkıştırması uygulandı; özgün fotoğraf korunuyor. Bu görsel uyarlaması aynı CC BY-SA lisansıyla sunulur.
Şimdi gemi kabartmasına yaklaşın. Taş yüzeyde direkleri, yelkeni ve gövdeyi arayın; ardından insan figürlerinin nerede toplandığına bakın. Gözünüz kıyıyı görmeden bir deniz sahnesi kurmaya başlar. Bu karşılaşmanın çekiciliği burada: kara üzerindeki bir kutsal yapının duvarı, bakışımızı suya ve hareket hâlindeki bir tekneye taşıyabilir. Sert bir malzeme, yelkenin rüzgârla ilişkisini düşünmemizi sağlar.
Borobudur Koruma Birimi’nin denizcilik incelemesi, anıttaki on bir gemi ve tekne betimini ele alır. Gövde, kürek ve yelken gibi ayrıntıları geçmişin tekne teknolojisini araştırmak için kullanır. Aynı yazı, kabartmalardan hareketle yapılan Samudraraksa adlı modern teknenin 2003’te başlayan yeniden kurma deneyimini anlatır. Taştaki tasvir ile bu modern deney, birbirini aydınlatan iki ayrı kanıt türüdür.2
Bir geminin resmini görmek, o geminin bütün yolculuğunu bilmek değildir. Kabartma bize rota çizelgesi, yük listesi ya da kaptanın günlüğünü vermez. Buna karşılık çok iyi bir başlangıç sunar: Sanatçı hangi parçaları görünür kılmış? İnsanlarla tekne arasındaki ölçek nasıl kurulmuş? Buradaki görünür ayrıntıları başka buluntularla karşılaştırmak, tek bir görüntüden büyük bir sonuç çıkarmaktan daha zengin sorular üretir.
Bu yüzden fotoğrafı bir kez daha, bu defa yalnız çizgileri izleyerek okuyun. Uzun bir çizginin nerede kesildiğini, bir figürün hangi nesneye yaklaştığını, yüzeyin nerede aşındığını seçin. Her ayrıntıya hemen bir ad vermek zorunda değilsiniz. Önce tarif etmek, sonra kaynağa dönmek; kabartmayı aceleyle tüketilen bir manzaradan araştırılabilir bir sahneye dönüştürür.
BÖLÜM 03
Taşın sakladığı ses, terasın açtığı ufuk
Gunawan Kartapranata · Görsel kaydı ↗ · CC BY-SA 4.0. Boyut küçültme ve WebP sıkıştırması uygulandı; özgün fotoğraf korunuyor. Bu görsel uyarlaması aynı CC BY-SA lisansıyla sunulur.
Gemi sahnesi hareketi düşündürüyorsa, başka kabartmalar sesi düşündürür. Borobudur Koruma Birimi’nin müzik dosyası, anlatı panolarında vurmalı, üflemeli ve telli çalgılar saptar; örnekleri panel numarası ve anlatı dizisiyle tanıtır. Böylece bir çalgıyı genel bir süs olarak görmek yerine, belirli bir sahnenin içindeki yeriyle okumaya başlarız.3
Taş bize eski bir melodiyi çalmaz. Ama bir çalgının nasıl tutulduğunu, çalan kişinin diğer figürlerle ilişkisini, bir topluluğun nasıl düzenlendiğini sorabiliriz. Gemi ve müzik örnekleri birlikte düşünülünce, anlatının yalnız büyük simgelerden oluşmadığı anlaşılır. Nesneler, bedenler ve gündelik hayatı çağrıştıran hareketler de bakışı oyalayabilir. Kutsal anlatı ile görülen dünya, aynı yüzey üzerinde buluşur.
Üst teras fotoğrafına geçtiğinizde görüntünün ritmi değişir. Sahnelerle dolu duvarların yerine, göğe karşı dizilen delikli stupalar görünür. UNESCO kaydı bu dairesel platformlarda 72 küçük stupa bulunduğunu belirtir. Merkezdeki büyük stupa ile çevresindeki tekrarlar arasındaki ilişki, fotoğrafın en kolay seçilen düzenidir.1
Önce en yakındaki stupanın yüzeyine, sonra aradaki geçitlere ve en son ufka bakın. Aynı fotoğrafın içinde dolu yüzey ile açıklık arasında üç kez yer değiştirmiş olursunuz. Bu küçük bakış alıştırması eski bir hac yolculuğunu yeniden yaşadığımız anlamına gelmez. Yine de mimarinin anlamı yalnız bir simgeye değil, bedenin ve gözün kurduğu ilişkilere de taşıyabileceğini hissettirir.
BÖLÜM 04
Anıtın ikinci hafızası
Bugün gördüğümüz düzeni yalnız ilk ustaların bıraktığı hâliyle düşünmek eksik olur. Borobudur’un 1973–1983 restorasyonu, Endonezya ile uluslararası koruma çalışmasının ortak tarihidir. UNESCO’nun Dünya Belleği kaydında bu sürecin fotoğrafları, çizimleri, film malzemeleri ve proje belgeleri ayrı bir miras olarak tanımlanır. Arşiv 2017’de Dünya Belleği kaydına alınmıştır.4
Bir taşın üzerindeki figür kadar, o taşın sökülmeden önce nerede durduğunu gösteren çizim de önem kazanır. Eski fotoğraf ile yeni fotoğraf arasındaki fark, yalnız zamanın geçişi değildir; temizleme, sağlamlaştırma ve belgeleme kararlarının da izidir. Anıtın ikinci hafızası dediğimiz şey budur: yapıyı koruyabilmek için onu yeniden ve yeniden kaydetmek.
Bu emeğin bir kısmı göz önünde değildir. Koruma araştırmasının drenaj özeti, ikinci restorasyonda yapının içinden suyu taşıyan bir sistem kurulduğunu; daha sonraki incelemede tortu ve tıkanmaların araştırıldığını anlatır. Bir mühendislik sorusu, taş yüzeyin geleceğiyle doğrudan birleşir. Güzel görünen bir anıtın ardında suyun nereden girip nereden çıktığını takip eden sabırlı bir çalışma vardır.5
Hikâyeyi bitirirken yeniden genel fotoğrafa dönün. İlk bakışta yalnız yüksekliği görmüş olabilirsiniz. Şimdi aynı görüntünün içinde bir gemi sahnesi, sesi duyulmayan çalgılar, açılan bir ufuk ve bunları koruyan kayıtlar da var. Borobudur’un gücü, tek bir bakışta çözülecek bir sır taşımasından gelmez. Taşın içinde farklı sorulara yer açmasından gelir.