BÖLÜM 01
Penceresi var, odası yok
Uzaktan bakınca yüksek bir yapının cephesini görürsünüz. Katlar birbirini izler; küçük pencereler, çıkıntılar ve yukarıya doğru daralan çizgiler bakışı göğe taşır. Biraz daha yaklaşınca ilk izlenim değişir. Bu, içine girilecek bir bina değildir. Aksum’un stellerinden birinin yüzeyine oyulmuş mimari, kentin yapı dilini tek bir taşın üzerinde yeniden kurar. Burada pencere bir açıklık olmaktan çıkar, hatırlatma biçimine dönüşür.
Etiyopya’nın kuzeyindeki Aksum, antik bir Afrika krallığının merkezlerinden biriydi. Ünlü anıtsal stellerinin önemli bir bölümü MS 3–4. yüzyıllara tarihlenir. Metropolitan Müzesi’nin incelemesi, cephelerdeki yalancı pencereleri, kapıları ve ahşap kiriş uçlarını andıran çıkıntıları özellikle ele alır. Taşta taklit edilen ayrıntılar, başka malzemelerle kurulmuş mimariyi düşünmemizi sağlar. Ancak bu anıtların katlarını sayarak kentte aynı yükseklikte evler bulunduğu sonucuna varamayız. 2
Fotoğraftaki pencere sıralarından birini seçin. Sonra gözünüzü onun üstündeki sıraya taşıyın: aynı biçimlerin tekrarı, tek bir yüzeyi uzun bir hikâyeye dönüştürür. Bu görsel ritmi modern bir apartmanın katları gibi okumak kolaydır; fakat anıtın işi gündelik konut sunmak değildi. Yaşayanların bildiği yapı biçimleri, anma dünyasına aktarılmıştı. Aksum’da ilk keşif, büyük bir taşı görmekten çok, ona hangi alışkanlıklarla baktığımızı fark etmek olabilir.
BÖLÜM 02
Görkemin altında kalan dünya
Kaleb Mezarı adıyla bilinen mekân; adlandırma tek başına gömü sahibini doğrulamaz.
Adam Jones from Kelowna, BC, Canada · Görsel kaydı ↗ · CC BY-SA 2.0. Boyutlandırıldı ve WebP’ye dönüştürüldü; kırpılmadı veya tarihsel rekonstrüksiyon yapılmadı. Türev CC BY-SA 2.0 lisansıyla sunulur.
Yukarıya bakarak başlayan gezintiyi şimdi aşağıya çevirin. Aksum’un anıtsal stelleri, mezar alanları ve toplumsal konumla birlikte incelenir. Bir anıtın boyu ve bezemesi, onu çevreleyen gömülerden bağımsız bir yarışma sonucu değildir. Rodolfo Fattovich’in arkeolojik değerlendirmesi, kenti ve çevresini tek tek seçilmiş eserlerden oluşan bir vitrin yerine, yerleşme ve gömü alanları arasındaki ilişkiler üzerinden ele alır. 4
Yeraltı odasının fotoğrafında başka bir mimari ölçek belirir. Güneşin aydınlattığı uzun bir cephe yerine, birbirine oturan taş yüzeyler ve yukarıdaki ışığa çıkan basamaklar vardır. Duvarın derzlerini takip edin: tek parça stel ile çok parçalı bir duvar, taşla iki farklı iş yapmanın yollarıdır. Biri uzaktan görülür, öteki sınırlı bir iç mekân kurar. Bu karşılaştırma, bütün mezarların aynı tarihte yapıldığı veya aynı törenle kullanıldığı anlamına gelmez.
Fotoğraf, Kaleb Mezarı adıyla bilinen yerde çekilmiştir. Bu adı bir yön bulma bilgisi olarak kullanabiliriz; bir kişinin burada gömülü olduğunun fotoğrafla kanıtlandığını söyleyemeyiz. Nesnenin adı, yapının tarihi ve içindeki insanın kimliği farklı sorulardır. Arkeolojinin ilginç yanı da bu ayrımı korurken mekânı daha canlı okuyabilmesidir. Bir basamak, bir duvar birleşimi ya da kapanmış bir geçit, anıtın dışarıdan görülemeyen düzenini düşünmek için yeterli bir başlangıçtır.
BÖLÜM 03
Taşın üzerinde dolaşan söz
Ezana Taşı: yakın görünüm, bütün metnin çevirisi veya tek bir dilin tanımı değildir.
Sailko · Görsel kaydı ↗ · CC BY 3.0. Boyutlandırıldı ve WebP’ye dönüştürüldü; kırpılmadı veya tarihsel rekonstrüksiyon yapılmadı. Türev CC BY 3.0 lisansıyla sunulur.
Bir stel uzaktan görülebilir; yazıt ise yaklaşmanızı ister. Ezana ile ilişkilendirilen taşın yakın fotoğrafında ilk bakışta bir yüzey dokusu gibi duran izler, satırlar halinde düzenlenir. Işık eğik düştüğünde işaretlerin içi gölgelenir. Bu kez bakış yukarı doğru yükselmez; bir çizgiyi izler, sonra altındakine geçer. Mimari ölçekteki bir gösteriden, sözün daha yavaş okunan dünyasına geçeriz.
UNESCO kaydı, MS 4. yüzyılda Kral Ezana’nın Yunanca, Sebece ve Ge’ez dillerinde yazıtlarını belirtir. Bir kralın neden birden fazla dilde konuşmak istediği, yalnız harflerin biçimine bakılarak yanıtlanacak bir soru değildir. Okur toplulukları, siyasal iddialar ve farklı kültürel çevrelerle kurulan ilişkiler birlikte düşünülmelidir. Yakın fotoğraf ise tek başına belirli bir yüzün dilini, bütün metnin çevirisini veya diğer yazıtlarla bire bir eşleşmesini kanıtlamaz. 1
Metropolitan’ın mimari incelemesi, Ezana’yla ilişkilendirilen ünlü yazıtın kralın askerî gücünü anlatırken Hristiyanlık öncesi savaş tanrısına teşekkür ettiğini açıklar. Aynı inceleme, sikke üzerindeki hilal ve disk ile haç simgesini krallığın dinsel dönüşümü bağlamında karşılaştırır. Dolayısıyla Ezana adı geçen her nesneyi otomatik olarak aynı inanç evresine yerleştiremeyiz. Taş, para ve metin birbirine bağlanır; ama her birinin kaydını ayrıca okumak gerekir. 3
BÖLÜM 04
Denize açılan yollar, geri dönen anıt
Aksum’un yükseklerdeki taşları, denizden kopuk bir dünyanın kalıntıları değildir. Adulis limanı üzerinden Kızıldeniz’e açılan ilişkiler, krallığın daha geniş çevresini düşünmemizi sağlar. Fattovich’in araştırma çerçevesi, Afrika Boynuzu’nu Kızıldeniz ve Hint Okyanusu bağlantılarıyla birlikte ele alır. Kentin ufkunu genişleten şey yalnız uzaklara gitmek değildi; malzemenin, nesnelerin ve fikirlerin farklı merkezler arasında dolaşmasıydı. 4, 7
Bu hareketin bütün izlerini bir liman ya da gemi fotoğrafında aramak gerekmez. İthal nesneler, yazıt dilleri ve sikkeler farklı türde kayıtlar sunar. Bir duvarın ya da mezarın içinde bulunan nesnenin kaydı, bazen büyük bir haritanın tek çizgisinden daha açıklayıcı olur. Aksum’u başka uygarlıkların kenarında duran bir durak gibi görmek yerine, kendi yapıları ve yerel ilişkileri olan, geniş ağlara katılan bir merkez olarak okuyabiliriz.
Bir taşın çok daha yakın geçmişteki yolculuğu da bu hikâyeye eklenir. Stel 2, 1937’de Roma’ya götürüldü; 2005’te geri döndü ve 2008’de yeniden dikildi. Bertrand Poissonnier’nin 1999 kazılarını anlatan çalışması, anıtın temelinin belgelenmesini bu geri dönüş süreciyle birlikte ele alır. Bir eseri geri getirmek, yalnız onu taşımak değildir: yerini, çevresindeki izleri ve toprağın taşıdığı bilgiyi de ciddiye almayı gerektirir. Aksum’da bakışımızı yeniden taşa çevirdiğimizde, artık yalnız yüksekliğini görmeyiz. Cepheyi, yeraltını, yazıyı ve geri dönüşü aynı kentin farklı zamanları olarak okuyabiliriz. 5, 6